Cuộc đời bi thảm của Chu Ân Lai
Trong số những kiến trúc sư của chủ nghĩa cộng sản Trung Quốc, vai trò của Chu Ân Lai trong cả cuộc cách mạng năm 1949 và việc thành lập chế độ toàn trị mới có thể nói chỉ đứng thứ hai sau Mao Trạch Đông.
Chu đã có ảnh hưởng đến từng giai đoạn của Cách mạng Trung Quốc: từ các trận chiến đẫm máu để sinh tồn chống lại chính phủ Quốc Dân Đảng vào cuối những năm 1920 và giữa những năm 1930 đến Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ hai (1937-45) và trong suốt thời đại Mao (1949-76), trong đó ông giữ chức thủ tướng Trung Quốc.
Nhưng bất chấp sự nghiệp chính trị lâu dài và lừng lẫy của mình, con người thật của Chu vẫn bị che phủ bởi một màn sương mù dày đặc của tuyên truyền chính thức. Hình ảnh công chúng của ông, ngay cả ở phương Tây, là một trí thức vị tha, lịch thiệp, người có kỹ năng quản lý vô song, rất cần thiết để xây dựng chủ nghĩa xã hội Trung Quốc trong điều kiện khắc nghiệt. Dĩ nhiên, sự miêu tả này phù hợp chặt chẽ với những gì Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) muốn người dân Trung Quốc tin tưởng - ngay cả ngày nay.
Ở một số khía cạnh, di sản của Chu đã được bảo tồn tốt hơn Mao trong những thập kỷ kể từ khi họ qua đời. Rốt cuộc, mức độ to lớn của tội ác của Mao đối với người dân Trung Quốc đã khiến ĐCSTQ không thể miêu tả ông là một nhà lãnh đạo không thể sai lầm. Đánh giá hào phóng nhất về Mao, được người kế nhiệm ông là Đặng Tiểu Bình đưa ra vào đầu những năm 1980, là các hành động của Mao “70% tốt và 30% xấu”.
Ngược lại, ĐCSTQ không gặp khó khăn gì trong việc mô tả Chu là một người khổng lồ chính trị không bị vấy bẩn bởi sự phản trắc, tàn bạo và điên cuồng của chế độ Mao. Gợi ý duy nhất về sự chỉ trích, được cho là cũng từ Đặng, là vị thủ tướng quá cố đôi khi hành động trái với ý muốn của mình trong Cách mạng Văn hóa vì sự tự bảo toàn.
Trong khi các nhà lãnh đạo Trung Quốc có động cơ mạnh mẽ để bảo tồn hình ảnh của Chu là một trong những công chức đức hạnh nhất lịch sử hiện đại, thì Trần Kiện dường như có một mục tiêu khác: khám phá ra con người thật của Chu. Sau nhiều năm nghiên cứu miệt mài, Trần, một giáo sư lịch sử tại Đại học NYU Thượng Hải, đã thành công trong việc lấp đầy nhiều khoảng trống trong sự hiểu biết của chúng ta về vị thủ tướng phục vụ lâu nhất của Trung Quốc, người đã sống sót một cách kỳ diệu trước những cuộc thanh trừng và săn phù thủy chính trị không ngừng của Mao.
Chắc chắn, Trần đã phải đối mặt với một nhiệm vụ khó khăn. Hầu hết các tài liệu có thể làm sáng tỏ vai trò của Chu trong các quyết định lớn đã định hình thời đại Mao - từ Phong trào Chống Hữu khuynh và Đại nhảy vọt đến việc phát động Cách mạng Văn hóa, Sự kiện Lâm Bưu và sự xích lại gần nhau giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ - vẫn bị cấm. Thêm vào đó, một số tài liệu nhạy cảm nhất - bao gồm cả những “tự phê bình” của Chu từ chiến dịch do Mao dàn dựng chống lại ông, được phát động khi Chu đang chết vì ung thư - đã được giao cho góa phụ của ông và rất có thể đã bị tiêu hủy.
Cuốn tiểu sử của Trần đã vượt qua được những hạn chế này và đưa ra những hiểu biết mới mẻ về tính cách phức tạp của Chu. Điều nổi bật là chân dung một chính trị gia tài năng xuất chúng nhưng lại mang nhiều sai sót sâu sắc, người luôn tìm cách đảm bảo sự sống còn chính trị của mình đồng thời cố gắng, thường là không thành công, để giảm thiểu tác động của những quyết định thất thường và tai hại của Mao. Chính sự đối lập này đã khiến Chu vừa là đồng phạm không thể thiếu của Mao vừa là nạn nhân phục tùng của ông.
Một sự trỗi dậy ngoạn mục
Sinh vào tháng 3 năm 1898 tại Hoài An, nay thuộc tỉnh Giang Tô, Chu có một tuổi thơ không có gì nổi bật. Cuộc đời thời niên thiếu của ông bị ảnh hưởng sâu sắc bởi những năm tháng ở nước ngoài vào thời điểm Trung Quốc đang sa lầy trong tình trạng quân phiệt, suy yếu quốc gia và bạo lực lan rộng. Từ năm 1917 đến năm 1919, Chu sống ở Nhật Bản, nơi ông hy vọng được nhận vào đại học. Nhưng khi ông không vượt qua được các kỳ thi đầu vào tiếng Nhật, ông buộc phải trở về Trung Quốc, đến vừa kịp để tham gia Phong trào Ngũ Tứ lịch sử, đóng vai trò là chất xúc tác cho sự nghiệp cộng sản đang hình thành.
Vào cuối năm 1920, sau khi bị bỏ tù sáu tháng vì các hoạt động cánh tả, Chu rời London trước khi cuối cùng định cư ở Pháp. Ở đó, ông gia nhập ĐCSTQ và trở thành một nhà cách mạng toàn thời gian do Quốc tế Cộng sản tài trợ.
Sự trỗi dậy ngoạn mục của Chu bắt đầu ngay sau khi ông trở về Trung Quốc vào năm 1924. Ở tuổi 26, ông được bổ nhiệm làm giám đốc các vấn đề chính trị tại Học viện Quân sự Hoàng Phố, dưới sự chỉ huy của chính Tưởng Giới Thạch. Dưới áp lực của Điện Kremlin, lãnh đạo Quốc Dân Đảng Tôn Dật Tiên đã thành lập liên minh với ĐCSTQ mới thành lập. Ảnh hưởng của Chu trong ĐCSTQ tăng lên nhanh chóng và đến tháng 12 năm 1926, ông đã trở thành thành viên của Ủy ban Quân sự Trung ương của đảng và là một quan chức trong bộ phận nhân sự trung ương của đảng.
Ngay sau khi Tưởng quay lưng lại với những người cộng sản vào năm 1927, Chu đã đến Moscow, nơi ông được Joseph Stalin tiếp đón. Sáu tháng sau, ông trở lại Thượng Hải để điều hành các hoạt động tình báo của ĐCSTQ. Vào thời điểm ông đến Giang Tây, nơi những người cộng sản đã thành lập một "Cộng hòa Xô viết" bấp bênh, Chu đã là một trong những nhân vật hàng đầu của đảng. Chính tại đó, mối quan hệ kéo dài hàng thập kỷ - và thường xuyên căng thẳng - của ông với Mao bắt đầu.
Mặc dù cuộc gặp gỡ ban đầu của họ căng thẳng - phần lớn là do Mao nghi ngờ Chu âm mưu với các nhà lãnh đạo cộng sản khác, những người không hài lòng với sự kiêu ngạo và tham vọng của Mao - hai người đã trở thành đồng minh trong cuộc Vạn Lý Trường Chinh huyền thoại, khi Hồng quân Trung Quốc trốn tránh lực lượng Quốc Dân Đảng của Tưởng. Tại một cuộc họp quan trọng vào tháng 12 năm 1934, Chu đã ủng hộ Mao, người đã bị gạt ra ngoài lề sau khi thua một cuộc đấu tranh quyền lực trước đó ở Giang Tây. Mưu đồ của Chu đã giúp Mao tái gia nhập hàng ngũ lãnh đạo của đảng.
Vai trò quan trọng mà Chu đóng trong việc đưa Mao lên nắm quyền đã không mang lại cho ông bất kỳ sự biết ơn nào. Thay vào đó, trong bốn thập kỷ tiếp theo, Mao hiếm khi bỏ lỡ cơ hội nhắc nhở Chu về vị thế cấp dưới của mình, coi ông như một thuộc hạ trung thành nhưng mang mặc cảm tội lỗi. Phương pháp ưa thích của ông để kiểm soát các đối thủ là buộc họ phải thực hiện “tự phê bình”, công khai thú nhận “những sai lầm và tội ác” của họ đối với đảng.
Chu lần đầu tiên trải qua sự dày vò về tâm lý này vào tháng 11 năm 1943 tại Diên An, căn cứ xa xôi của những người cộng sản ở tây bắc Trung Quốc. Để củng cố quyền lực, Mao đã phát động cái gọi là Chiến dịch Chỉnh huấn, chiến dịch đầu tiên trong một loạt các cuộc thanh trừng chính trị nhằm đe dọa các nhà lãnh đạo cách mạng đồng chí và loại bỏ những người mà ông coi là mối đe dọa tiềm tàng.
Vị thế cao của Chu đã khiến ông trở thành mục tiêu lý tưởng cho cuộc săn phù thủy của Mao. Trong một màn trình diễn tự hạ thấp mình đáng xấu hổ, Chu buộc phải phát biểu trước Bộ Chính trị trong năm ngày, lên án bản thân vì "tội ác và sai lầm" có từ thời ông ở Giang Tây. Đương nhiên, hồ sơ về “lời thú tội” của Chu đã được đảng và Mao lưu giữ, có lẽ là để làm đòn bẩy chống lại ông nếu cần thiết.
Phó tướng trung thành
Điều này có thể giải thích tại sao Chu hiếm khi chống lại quyền lực của Mao. Sự dễ bị tổn thương về chính trị của ông, cùng với tài năng quản lý của ông, đã khiến Chu trở thành một tài sản có giá trị: một cấp dưới có năng lực và không gây nguy hiểm mà Mao có thể tin tưởng mà không cần thắc mắc.
Lần gần nhất Mao sa thải Chu là vào năm 1956, khi vị thủ tướng dám thách thức trực tiếp ông về chính sách kinh tế. Mặc dù Mao đã không lập tức công kích, do sự ủng hộ của Bộ Chính trị đối với lập trường của Chu, nhưng ông đã trả đũa hai năm sau đó bằng cách dàn dựng một loạt các cuộc đối đầu công khai khó chịu, gần như cáo buộc Chu là một "người hữu khuynh" và buộc ông phải trải qua một vòng "tự phê bình" khác.
Để đảm bảo rằng Chu sẽ không bao giờ có đủ quyền lực để chống lại ý muốn của mình nữa, Mao cũng đã tước đi phần lớn quyền hạn hành chính của ông bằng cách thành lập “các nhóm lãnh đạo nhỏ” để giám sát các lĩnh vực chính sách quan trọng như tài chính và đối ngoại, đồng thời bổ nhiệm các đồng minh trung thành hoặc đối thủ của Chu làm chủ tịch các nhóm này. (Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sau này sẽ áp dụng chiến thuật này để gạt Thủ tướng Lý Khắc Cường sang một bên ngay sau khi nắm quyền lãnh đạo ĐCSTQ vào cuối năm 2012).
Kinh nghiệm này đã thay đổi cơ bản Chu; tóc ông được cho là đã chuyển sang màu xám ngay sau đó, và ông không bao giờ thể hiện dù chỉ một chút gợi ý bất đồng trước sự hiện diện của Mao.
Mặc dù phương thức hoạt động mới của Chu đã cứu mạng ông, nhưng nó đã phải trả giá đắt cho Trung Quốc. Khi Mao phát động Đại nhảy vọt vào năm 1958, Chu đã lo sợ rằng những kế hoạch cấp tiến của Mao về tập thể hóa nông nghiệp và công nghiệp hóa bắt buộc sẽ dẫn đến sự suy tàn kinh tế, nhưng ông đã chọn cách im lặng.
Trên thực tế, Chu đôi khi đứng về phía các nhà lãnh đạo cách mạng khác, những người dám thách thức các chính sách của Mao. Khi Nguyên soái Bành Đức Hoài làm Mao tức giận bằng cách bí mật cảnh báo ông tại Hội nghị Lư Sơn năm 1959 về thiệt hại kinh tế thảm khốc của Đại nhảy vọt, Chu ban đầu đã thông cảm với Bành. Nhưng một khi Mao đã làm rõ ý định thanh trừng Bành, Chu đã nhanh chóng tham gia cùng các nhà lãnh đạo cấp cao khác lên án ông.
Bản năng sinh tồn của Chu càng trở nên rõ ràng hơn trong Cách mạng Văn hóa. Tại một số thời điểm quan trọng, ông đã hành động như người thi hành của Mao trong cuộc thanh trừng các nhà lãnh đạo cấp cao, bao gồm cả tham mưu trưởng của Quân đội Giải phóng Nhân dân vào cuối năm 1965, thị trưởng Bắc Kinh và một vị tướng huyền thoại, tất cả những người này đều coi Chu là bạn. Mao tiếp tục củng cố vai trò của Chu bằng cách đưa ông làm người đứng đầu Văn phòng Trung ương về Các vụ án đặc biệt khét tiếng, đơn vị chịu trách nhiệm đàn áp các quan chức cấp cao của đảng, và trực tiếp phụ trách vụ án chống lại Lưu Thiếu Kỳ, đối thủ chính của Mao và là mục tiêu chính của Cách mạng Văn hóa.
Luôn là một tay sai trung thành, Chu đã tận tâm thi hành các mệnh lệnh của Mao. Lưu, người đã làm việc chặt chẽ với Chu trước Cách mạng Văn hóa và ủng hộ ông trong cuộc đụng độ năm 1956 với Mao, đã bị khai trừ khỏi đảng và bị lên án là kẻ phản bội, trước khi chết trong tù năm 1969. Ngoại trừ Bộ trưởng Ngoại giao Trần Nghị, Chu đã không bảo vệ bất kỳ mục tiêu nào của Mao. Ông thậm chí còn ký lệnh bắt giữ cô con gái nuôi của mình, người đã chết trong tù.
Trích dẫn lời thề trung thành vĩnh viễn của Chu với Mao vào tháng 5 năm 1966 - ngay trước khi Cách mạng Văn hóa chính thức bắt đầu - Trần lập luận rằng sự ủng hộ của Chu là rất quan trọng đối với các kế hoạch chính trị của Mao. Mặc dù Mao đã đảm bảo được sự ủng hộ của quân đội, nhưng ông không thể đối đầu với các đối thủ hàng đầu của mình trong đảng nếu không có sự chứng thực của Chu, vì Chu kiểm soát bộ máy hành chính của nhà nước. Trong một số thời điểm quan trọng nhất của Cách mạng Văn hóa, Mao và Chu đã có các cuộc họp riêng để thảo luận về các vấn đề chính trị nhạy cảm. Sau đó, Chu sẽ trung thành thực hiện chỉ thị của Chủ tịch.
Một cái kết nhục nhã
Ngoài việc tuân thủ vô điều kiện các mong muốn của Mao, Chu còn sở hữu một kỹ năng sinh tồn quý giá khác: một khả năng kỳ lạ để đọc được tâm trạng và ý định của bạo chúa. Tài năng này đã cho phép ông đưa ra lời khuyên và thúc đẩy các chính sách phù hợp với các mục tiêu chính của Mao đồng thời lái ông tránh khỏi những thảm họa tiềm tàng. Mặc dù ông không bao giờ có thể công khai mâu thuẫn với Chủ tịch, Chu biết rằng ông có thể khiến bản thân trở nên thực sự không thể thiếu bằng cách giúp Mao đạt được những mục tiêu nhất định mà không gây nguy hiểm một cách không cần thiết cho sự tồn tại của chế độ - sự đảm bảo an ninh cuối cùng của ông.
Nhưng Chu đã đánh giá thấp sự hoang tưởng và khả năng tàn ác vô cớ của Mao. Khi Chu được chẩn đoán mắc ung thư bàng quang giai đoạn đầu vào tháng 5 năm 1972, Mao đã cấm phẫu thuật một cách rõ ràng và ra lệnh rằng cả Chu và vợ ông không được thông báo về chẩn đoán. Mao tiếp tục can thiệp vào việc chăm sóc y tế của Chu, ban hành các chỉ thị khiến các bác sĩ của ông không thể điều trị cho ông. Sự can thiệp này đã dẫn đến sự chậm trễ kéo dài trong ca phẫu thuật của Chu, có khả năng góp phần vào sự suy giảm nhanh chóng về sức khỏe và cái chết cuối cùng của ông chưa đầy bốn năm sau đó.
Dường như không hài lòng với việc chỉ phá hoại việc điều trị y tế của Chu, Mao đã phát động một chiến dịch bôi nhọ vị thủ tướng đang đau ốm. Vào tháng 6 năm 1972, một Chu đang mắc bệnh ung thư lại một lần nữa bị buộc phải tự phê bình, lên án bản thân là một "tội phạm" trong ba buổi tối liên tiếp.
Chiến dịch tàn bạo của Mao chống lại Chu đã không hề giảm bớt ngay cả khi sức khỏe của Chu suy giảm. Năm 1973, Mao đã bịa đặt ra cái mà sau này được gọi là "vụ bê bối Chu-Kissinger". Trong một chuyến thăm Bắc Kinh, Cố vấn An ninh Quốc gia Hoa Kỳ Henry Kissinger đã đưa ra các điều khoản có lợi cho Trung Quốc để thúc đẩy hợp tác chiến lược giữa hai nước. Có lẽ ghen tị với công lao mà vị thủ tướng của mình nhận được vì sự xích lại gần nhau giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ, Mao đã cáo buộc Chu là "quá mềm mỏng".
Vào cuối đời, Chu đã bị suy sụp cả về thể chất lẫn tinh thần. Trong một trong những bức thư cuối cùng của mình gửi cho Mao, được viết vào tháng 6 năm 1975, Chu lại lên án bản thân trong một màn thể hiện lòng trung thành tuyệt vọng. "Mặc dù Chủ tịch dạy dỗ không ngừng", Chu viết, "tôi vẫn liên tục mắc lỗi hoặc thậm chí phạm tội. Về tất cả những điều này, tôi cảm thấy vô cùng xấu hổ và hối hận."
Thông qua việc tái hiện cuộc đời bi thảm của Chu, Trần đã tiết lộ bản chất phi nhân tính của chính trị dưới một chế độ độc tài toàn trị. Một người đàn ông có tài năng phi thường, Chu sẽ là một nhà lãnh đạo xuất chúng nếu ông phục vụ một chế độ khác. Nhưng trong một hệ thống do một nhà độc tài bạo lực cuồng loạn cai trị, Chu đã phải tham gia vào một loạt các nghi lễ công khai tự hạ thấp mình vô tận, hy sinh mọi chút phẩm giá cá nhân vì sự sống còn chính trị. Với phản ứng nhu nhược của Chu đối với sự tàn ác của Mao trong những năm cuối đời, thật khó để không kết luận rằng vị thủ tướng quá cố cho rằng điều đó xứng đáng với cái giá phải trả.